Árið 709 birtist heilagur Mikjáll erkiengill biskupnum í Avranches í Normandí, sem hét Aubert og síðar var tekinn í helgra manna tölu. Engillinn vildi láta reisa kirkju og helga sér á örfirisey þar nærri. Hann fól biskupinum að sjá til þess, sem var erfitt verkefni, og biskup var í fyrstu ekki einu sinni viss um, að vitrun hans væri sönn. En Mikjáll birtist honum öðru sinni og loks í þriðja sinn, til að árétta fyrirmæli sín. Kirkjan reis, og síðar var einnig sett þar Benediktsklaustur, auk þess sem pílagrímar flykktust þangað. Klaustrið stendur enn, og lagður hefur verið akvegur út í eyjuna, svo að ekki þarf lengur að vaða sandbleytur eða setja sig í hættu út af sjávarföllum.
Bergur Sokkason (d. 1350) var Benediktsmunkur á Þingeyrum en fluttist þaðan í klaustrið á Munkaþverá og var þar tvívegis ábóti. Hann ritaði sögu Mikjáls engils, til að lesa á hátíðum hans, og hér fer á eftir sá hluti hennar, sem fjallar um Mont Saint-Michel. Þetta var og er enn mjög frægur staður. Farið er eftir I. bindi af Heilagra manna sögum (23.-28. kafli), sem Carl Rikard Unger gaf út 1877, nema frágangur er felldur að síðari tíma hætti. Til samanburðar má nota Acta Sanctorum, 8. bindi innan septembermánaðar (útgefið 1762). Hefst nú frásögn Bergs ábóta:
23. kafli: Greint hefir verið um hríð, hversu blessaður Mikhael prýðir austurálfu heimsins með kröftum og jarteinum þeim, sem guði einum eru máttugleg og fyllilega kunnug. Því skal boða þessu næst, hversu drottinn allrar mildi dreifir sinni óumræðilegu miskunn yfir vesturálfuna fyrir ást og meðalgöngu síns kærasta sendiboða Mikhaelis, herra höfuðenglanna, til þess að eitt og hið sama efni verði öllum ljóst í hverri álfu heimsins, að rétttrúaðir menn eru skipaðir í samlag englanna, sem fyrr var skrifað í þessu máli. Því eru himneskir andar sendir í þjónustu fyrir þeirra skuld, er arftœkir verða himnaríkis fyrir sár og mildi vors ljúfa lausnara. Lesið var með nokkurri grein, hversu Mikhael kaus sér virðingarstað á háu fjalli, Gargano, en nú skal af segja og heyra í öðrum stað, hversu hann vill dýrkan sína gera láta með ólíkum hætti. Þessi staður, er nú skal af segja, stendur fyrir utan haf í vesturálfu heims. Hann er kominn mjög undarlega og leynilega. Hann stendur meðal tveggja ósa þeirra vatnsfalla, er annað heitir Seia en annað Sennuna. Úthafið sjálft girðir að fyrir utan svo hart að flóðunum inn í báða ósana, að sjórinn gengur á láglendin báðum megin fyrir ofan staðinn, svo að þá er í einum flóa stendur, þá er í miðju sem eitt lítið eyland, það er kirkjuhelgi Mikhaelis bannar, að sjórinn meini. Svo segja gamlir menn og sannorðir, að þetta nes meðal annars væri að fornu vaxið með þykkri jörð og stórum skógi, svo að voru víða einsetumanna byggðir, því að svo var leynilega kominn staðurinn bæði sakir þykkleika merkurinnar og fjarlægra mannabyggða. Skógdýrafjöldi var þar og mikill hjá einsetumönnum, sem víða er títt í eyðimörkum. Og meðan drottinn vildi svo vera láta, að einsetumenn byggðu þennan stað, skipaði hann svo sínu einvaldi, að einn prestur af þorpi því er Austerianus heitir færði þeim líkamlega vist, [bls. 704] því að í sjálfri mörkinni var engin ögn matfanga. Gjörist það í fyrstu, sem skiljanlegt er, eigi öðru vísi en í stórmerki birtingar Mikhaelis af guðs hálfu til kennimannsins, að honum er staðurinn sýndur og sagður, og hvað hann byggir, eða hversu hann skal hjálpa með daglegri huggan þeirra lífi, sem þar eru. Fór svo langan tíma, að presturinn tók asna sinn hvern dag og fœrði einsetumönnum vistir. Var á þeim dögum, er þetta gjörðist, forlendi mikið milli merkurinnar og hafsins, eigi minna en vi vikur.
24. kafli: En þá er guð vildi um venda þessum stað og búa til virðingar Mikhaeli sínum sæla vin, gengur sjórinn á landið og ryður jörðina alla fyrst upp að skóginum, en síðan fellir hann mörkina og kemur mönnum á flótta, grefur brott grasrót alla og gerir sem einn sléttan sand alla leið upp í milli ánna, svo langt sem guð vildi skipa. Nær í miðju plássi stendur einn klettur, er guð hugði til eftirkomandi hluta. Og er vor herra Jesús Kristur hefur staðinn með svo nýjum hætti til búið, er segjanda, að í þeirri borg er Abrincus [Avranches] heitir var ágætur byskup Auðbertus [Aubert] að nafni – sú borg stendur sex mílur brott af greindum stað – var byskup hennar mjög heilagur maður, sem guð virðist sýna honum og hinn ágæti Mikhael, því að nokkra nótt, sem byskup sefur í sinni sæng, birtist honum blessaður Mikhael með skínandi dýrð himneskrar birtu og mælir á þann hátt, sem hér fylgir: “Auðbert byskup, heyr hvað eg segi þér. Í þeim stað, er nú kallast Arenna, skaltu láta kirkju reisa mér til sœmda, því að eg er Mikhael höfuðengill. Hefi eg þennan stað kosið og blessað mér til virðingar í þessari álfu heims nærri borg yðar, og svo sem mín dýrkan gerist í austurálfunni á háu fjalli Gargano, svo veitist mér lof hér með yður í lágum stað á sjávarsandi.” Eftir svo talað vaknar byskup og hugsar innvirðulega, hvað fyrir hafði borið, óttast fyrir lítillætis dyggð, að hann muni gabbaður í svefni fyrir umsát leynilegs óvinar, sem syndugum mönnum kann oft til bera. Því hugleiðir hann postulans ráð, er svo talar: prófið þér andana segir hann, hvort þeir eru af guði. Fyrir þvílíkar og aðrar hugsanir dvelur byskup að fullgera boðna hluti, þar til er hann fær vitran aðra með sama hætti, er nú þó mun stríðara áminntur, að hann hafi sig frammi og algeri það, sem honum var boðið. En byskupi fer svo, þó að hann væri heilagur maður og mjög kær guði, sem hinn heilagi Gregorius páfi vottar af spámönnum, að þeir höfðu nokkurn tíma spádómsanda og nokkurn eigi, sem guð vildi skipa þeim til lítillætis varðveizlu, að þeir [bls. 705] kenndi því gjör, hvað þeir tóku í gjöf eða hvað af sjálfum sér. Þessu líkt gerist með Abrincensi byskupi. Hann fær eigi skilið smásmugulega grein andanna, því að hans hjarta sljóvgast í mannlegum veikleik, sakir þess að fremri gifta er honum undan dregin í þetta sinn. Er hann þó sennilega mjög hræddur fyrir þessar tvær áminningar, er hann ofreyni sig eigi, það er guði heyrir. Því leggur hann jafnan bœnir mjúkar og lítillæti, að vor herra Jesús Kristur þyrmi hans hindran og tortryggð, en greiddi þetta mál til æskilegs enda.
25. kafli: Rétt í þann tíma sem Abrincensis byskup hefir tekið sagðar áminningar tvær að tölu, ber svo til í sagðri provincia, að einn graðungur er leynilega tekinn brott frá hjörðinni eins bónda. En sá er tók, gerir það meir sakir fornrar óvináttu en þjóflegrar sjálfs síns girndar. Því leiðir hann það skrautlega naut, er bezt var allra með hjörðinni, brott í þann stað, sem hann hugði að aldrei skyldi finnast. En með því að oftlega kemur saman góður vilji guðs og illur vilji mannsins, þá leiðir þessi maður graðunginn til fylgsnis fram í þann stað, er vér greindum fyrr af, og hann kemur út meðal annarra fram á sandana. Sér hann, hvar klettur stendur í miðju. Hér til fer hann og skoðar bjargið uppi og niðri, hvort hann fyndi skúta nokkurn eða helli að binda nautið og fela, og er hann hefir rannsakað, finnur hann í ofanverðu stórlega mikla dæld, svo að það er hið bezta leyni, ef hann fær graðunginum upp komið. Það kostar hann og fær gjört; fer síðan fram á sandinn og prófar, hvort hann sæi nokkuð til graðungsins upp í bergið, og sér eigi. Því snýr hann brott og þykist hafa allvel leikið. Hyggur hann sig hlutlausan af stuld, en veit fyrir víst, að graðungsins hvarf gerir ríka manni mikla hugsótt og margan rekstur hans að leita síð og snemma. Og rétt fór, sem hann gat, ríka manni liggur illa og leitar í fremstu lög, gefst eigi upp fyrr en úti eru allar vonir, trúir víst, að hans gersemi sé orðin spellvirkja bráð, og harmar það, því að bóndi var mjög ágjarn. En hvað graðungs greinir þessar hafa merkja í máli Mikhaelis, er þessu næst til vegar vikjandi.
26. kafli: Sem hér er komið, fær Abrincensis byskup þriðju vitran i harðari punkt en fyrr, því að Mikhael höfuðengill birtist honum stríður og ógurlegur með ávítunarorðum fyrir þá sök, er hann óhlýðnaðist tveim áminningum. Býður honum nú í stað að byrja sagðan guðs vilja og eigi nokkra minnstu tálman á gera, gerir og í mikilli röggsemd, að svo mikið skal hann aflað hafa í sinni hindran, að af þeim stað, er kirkjan reisist, skal hann sína fœtur hvergi brott hræra, fyrr en musterið er gjört til lykta. Við þess [bls. 706] háttar stríðyrði svo mikils höfðingja verður byskup ákaflega hræddur í svefninum, og þó svo með guðs vilja að hann fær afl að spyrja þeirra hluta, sem honum þótti mest þörf á vera. Hann segir svo: “Herra minn sæli, hvar er sá staður í því takmarki, er Arena kallast og yðar kirkjusmíði sé tilheyrilegur?” Hinn blessaði Mikhael svarar: “Nærri því bjargi, er bundinn graðungur hefir í sínum kolli, og stendur á miðjum sandi, skaltu reisa mitt musteri.” Byskup spyr þá enn : “Hvað er, herra minn, hvar skal eg af taka viðurkvæmilegt form þessa húss í vídd eða breidd eða hæð að þínum vilja?” Hinn blessaði Mikhael svarar: “Áður graðungurinn var uppleiddur í klettinn, gekk hann umbergis í hring á sandinum, svo vítt sem þú skalt kirkju reisa. Verður þá mjög kringlótt, á líkan hátt og eg smíðaði í Gargano. Vil eg þar láta eftir mynda og gera ræfur lágt, sem staðnum til heyrir. Lát þér og í hug koma, að gripurinn sé aftur goldinn þeim sem á, síðan þú hefir séð og skilið hans fyrirætlaða þjónustu.” Eftir þetta svo talað vaknar byskup bæði feginn og óttasleginn, lofandi guð og göfuglegan Mikhaelem með hymnum og lofsöngvum yfir þrennum þessum vitrunum. Birtir hann nú sínum lýð, hvað honum hefir sýnt verið af guði og hinum sæla Mikhaeli, og býður í stað, að hans menn búist sem hvatlegast fram til staðarins. Tekur hann sér til fylgdar hina fríðustu klerka sinnar kirkju, gangandi fram lítillátlega með hymnum og psalmodia, þegar hann nálægist þann blessaða stað. Og sem hann kemur þar, sér hann öll merki, sem honum var játað: bjarg og naut bundið, fótatraðk og fáséna musteris reising þvílíka. Gerir hann nú hvatlega boð tveim megin út í frá yfir hvoratveggju á Siam og Senunam [helztu vatnsföll á svæðinu eru nú kölluð Couesnon, Sée og Sélune], að menn komi að sjá og heyra sannan guðs vilja. Og sakir þess að Mikhael höfuðengill er harla vinsæll meðal góðra manna, eru þeir búnir til mœðu og erfiðis, er herra Auðbertus vill þeim bjóða. Því hefir byskup það upphaf, meðan lið er næst, að hann lætur ryðja staðinn og grafa til grundvallar. En þann tíma sem þeir hyggja að plássinu kirkjunnar, standa þar steinar tveir jarðfastir í miðju harla stórir, er miklu fara hærra en smíðinu heyrði. Því býður byskup, að grafa skal umbergis og treysta góð átök, segir að þessir steinar skulu fara út í grundvöllinn sjálfan. Hér þarf eigi langt um. Brot eru til samin, treyst er og áknúið með allri list og klókskap, og sitja steinar sem áður. Fær byskupi þetta mikils áhuga, því að starfsmenn fyrir leggjast og fá [bls. 707] ekki að gjört, hvar fyrir mætum Mikhaeli er hugsanda að gera gott ráð fyrir, svo að eigi falli verkið honum til sœmdar.
27. kafli: Nokkur rikur burgeis var í einhverju héraði svo fjarlægu brott af Abrinko, að þar höfðu eigi komið þessi fagnaðartíðindi, og eigi hafði þar birtur verið boðskapur byskups um liðsafla. Þessi ríki maður hét Baiuno, stórlega voldugur og mikils háttar upp yfir alla sína frændur og héraðsmenn. Hann situr í þeim höfuðbœ, er Icius heitir. Hann átti tólf syni. Voru þeir allir stórir menn og sterkir. Höfðu þeir allir saman feðgar svo sem konungsvald yfir lýðnum og nálægum héruðum. Því leitar sæll Mikhael þangað styrks og birtist ríka manni á næstu nótt eftir, sem Auðbertus byskup er fyrir lagður og hans menn. Hann blessaður talar þá: “Þú ríki Baiuno,” segir hann, “hefir mikið vald og lán af guði fyrir margháttað eftirlæti fjár og frændastyrks. Því rís upp og tær þitt afl í mína tign, því að eg er Mikhael höfuðengill. Ber þig árla á morgun fram í liðsdrátt og kom sem fyrst með sonum þínum og vinum á fund Auðberti byskups. Ger það, sem hann býður, því að hann er minn umboðsmaður.” Eftir svo talað, vaknar ríki maður og gerir guði þakkir, hefir í sömu stund fjölmenni uppi og fer með öllum skunda fram til Arennam á fund Auðberti byskups, segjandi honum þá vitran, sem nú var lesin. Verður byskup har1a feginn af þeim hlut, því að nú er fundinn vottur annar yfir orðum og vilja Mikhaelis. Segir byskup Baiunoni, hvar komið er starfi og sveita þeirra kumpána í þarflaust að svo búnu um þrjá daga. Því segir hann, að ríki maður og synir hans skulu gera sína þjónustu og veita steinum átak eftir boði Mikhaelis. Og án dvöl sem þeir koma og prófa steinana, eru þeir með guðs vilja svo léttir og veltilegir, hvert er líkar, sem eigi hefði þeir grjótlegan þunga steinlegrar náttúru. Söng nú allur lýður lof Mikhaeli fyrir auðséna miskunn og stórmerki. Gengur nú herra byskup glaður að verki með sínum húskörlum, skipandi ýmsar sýslur sérhverjum, sem hann sér bezt bera. Og þann tíma sem grundvöllur er grafinn, fylltur og til búinn, svo við út og inn sem byskupi þykir hœfa þeirri kirkjustöðu, er heilagur Mikhael hafði honum vitrað, gerist enn með nokkrum hætti efasemd og ótti í hans góðfúsa hugskoti, hvort efnið vel þjóni boðorði Mikhaelis. Hér yfir óttast hann og biður guð styrktar um sína gjörð, ef honum líkar, að svo standi. Og á næstu nótt birtist honum sýn þeirri lík, er lesin er forðum af [bls. 708] Gídeoni, að dögg himins sté niður yfir annan hlut jarðarinnar en annan eigi, hér með hljóðar rödd í byskupsins eyra svo mælandi: “Lát döggfallið ráða grundvellinum, en þurrlendi jarðar sé vöxtur og víðerni kirkju.” Og eftir svo sagt vaknar byskup óttalaus í öllu efni og fullur af fagnaði, lætur reisa til musteris þegar á næsta degi, og gengur síðan svo greint með heilagri fljótvirkni, að byskup sér, ef guð lofar, að svo er sem gjört. Því hugsar hann framleiðis, at enn skortir mikið á, sakir þess að það nýja musteri hefir enga heilaga dóma hins mæta Mikhaelis. Þykir honum það mjög í móti. Og af þessu efni hugsar hann daglega, þar sem hann situr á því sama bjargi, sem fyrr var greint í sögunni, því að vel hélt hann hvorn tveggja boðskap Mikhaelis, fylgja smíðinni staðfastlega og hvergi brott fara, og það annað, sem fyrr var sagt, að hann skyldi graðunginn aftur senda sínum herra. Ber það bjarg vitni, segir sá er söguna diktaði, að Auðbertus byskup sat á því daglega og fyrir sagði musterissmíð Mikhaelis. Því að nærri því sæti, er hann kaus sér í bjarginu, stendur til eilífrar minningar það sama letur, er hann skrifaði með sínum fingri í sjálfum steininum allt eitt og á krömum snjó.
28. kafli: Til lofs og dýrðar sinu háleita nafni birtist Mikhael Abrincensi byskupi í fimmta sinni með ítarlegri sýn, svo mælandi: “Rek brott allan ekka þíns hjarta, því að eg kann gefa þér heilt ráð að fá mína helga dóma. Gjör tvo brœður guðhrædda austur á Pul [héraðið Apulia á suðaustanverðri Ítalíu] til kirkju minnar í Garganum. Fá þeim góða fylgd, svo að þeir megi vel fara, en eg skal svo um ganga, að þeir fái erindi það, er þér líki. Ertu því skyldari að fagna oss sem bezt öllum saman og ganga út í móti oss þann tíma, er vér komum aftur úr þessari ferð.” Eftir svo greint af guðs vin Mikhaeli, vaknar byskup og breytir í öllu, sem honum var boðið, fáandi brœðrunum vænt skip með röskum liðsmönnum. Fara þeir og fram koma í allri farsæld, sem þeir mundu kjósa, ganga af skipi og sœkja fjallið Garganum, finna kirkju Mikhaelis og biðja þann signaða herra blíðra erindisloka. Var í þennan tíma skipaður einn virðulegur ábóti fyrir þjónustugjörð á fjalli Mikhaelis. Tekur hann sendiboðunum með öllum góðvilja, heyrandi gjarnan þeirra erindi. En sakir þess að hann skilur brœðranna bœn og byskups orðsending ofbjóða því valdi, er Sepontinus byskup veitti honum yfir kirkju, sœkir hann heim [bls. 709] sinn herra og tjáir honum greinilega, hvað gjörzt hefir í vesturálfunni, og að sendiboðar eru þangað komnir þess erindis að þiggja heilaga dóma hins sæla Mikhaelis. Og er byskup Sepontinus heyrir þvílík tíðindi, offrar hann nógleg tár og lof almáttkum guði, er veita virðist mannlegum veikleik hjálp og heilagt fulltingi fyrir bœn og blessan þeirra sömu, er þjóna eilíflega fyrir hans veldishring. Eftir það er byskup og ábóti hafa gjört sitt ráð með tillögum Mikhaelis, fara þeir báðir samt upp á fjallið og bjóða sendimönnum í kirkju Mikhaelis að heyra sin erindislok. Og að hljóði gefnu, talar þvílík orð byskup af Seponto: “Blessaður sé vor herra Jesús Kristur Maríuson, er oss hefur sent af vesturálfunni góð og gleðileg tíðindi, að hinn mætasti kirkjudrottinn vor, Mikhael höfuðengill, hefir þar kjörið sér með sannri birting annan virðingarstað. Og til heilagrar þeirrar kirkju prýði viljum vér gjarnan alla ástúð frammi láta, sem hinn blessaði Mikhael hefir oss boðið. Því skulu þeir brœður, sendiboðar Mikhaelis, þiggja æskilegt erindi og taka með þeim reliquiis, er æðstar mega finnast í fjalli Mikhaelis, þeim skilmála með settum, að svo sem sami höfuðengill himnaríkis lýsti vorn stað og yðar sjálfs síns virðing með birting og blessuðum kosningi, svo skal milli vorra staða eilíflega standa elskuband og ástríki í sönnum guði og einkanlegum föður vorum Mikhaeli.” En er byskup hefur sín orð til enda gjört, falla sendiboðar fram í lítillæti, þakkandi með hjarta og munni, hversu drottinn himins og jarðar gjörði farsælan þeirra veg. Gengur þá byskup til með guðlegum ótta og sníður part af þeim sama rauða dúk, er háleitur Mikhael hafði með prýtt það sama kirkjunnar altari, er hann smíðaði, sem fyrr greindi í sögunni. Hér með leggur byskup upphöggvinn hlut af þeim marmarasteini, er heilagur Mikhael stóð á fyrir norðurdyrum, sem fyrr var sagt. Taka sendimenn þessar mætustu gjafir glaðari en gull, virktum varðveitandi framar en fegursta topazion, en gefa byskupi Sepontino og ábóta Mikhaelis glaða þökk og góðan dag fyrir tígulega trakteran sér veitta, ráðandi síðan í veg svo vel og giftulega, að gengur að sólu, koma fram með heilu og höldnu gerandi orð Abrincensi byskupi, að þeir eru landfastir með sannri farsæld allra sinna erinda. Verður byskup [bls. 710] þeirri sögu fegnari en frá megi segja, því að nú gangast góð tíðindi glöð í móti, og fagnaðir kyssa fagnaði, því að rétt á sama degi er musterið algjört í Arena, sem hann fregnaði heimkomu sendiboðanna. Því býður hann í stað, að til hans komi ágætustu menn ríkisins bæði kirkju og kúrie að sœma sinni nálægð þann háleita thesaur, er í var kominn þeirra landskap. En hvað má segjast af þessari fylgd og ferð, er öll hljóðaði með himnasöng hjartanlegrar cantilene móti sælum Mikhaeli. Allar nálægar álfur syngja lof með fagnaði, flokkum rennandi fyrir og eftir, snauðir og sælir, kallar og konur, yngri og eldri, allir kveiktir einum eldi að virða, dýrka og lofa þann háleita höfðingja himneskrar herferðar, er þeim veitti guðlega forsjála gjöf til eilífra fagnaða. Ei má greinast sú andleg gleði, er guðs vinir þágu á þeim degi, er heilagir dómar Mikhaelis bárust inn í nýja musteri, því að alla vega út í frá var kvikt og lifandi til jarteinagjörðar í krafti almáttugs guðs, svo að á sjálfum veginum tóku sýn xii blindir menn, og umfram ein kona af þeim bœ er Austeriakus heitir. Hún hafði látið með stríðum augnaverk bæði sín augu, svo að tómir voru augnastaðirnir, að því háleitari yrði heiður Mikhaelis í hennar heilsubót. Þessi kona var í fylgd með heilögum dómum af því héraði, er hún átti heima, og jafnframt sem ferðin kemur öll saman niður að sléttlendi sandanna, tekur konan ljós en kastar myrkrum, undrandi sína nótt hafa brott flúið undan nýjum degi skærrar sýnar. Og eigi veittust guðlegar jarteinir fyrir dýrlegar gjafir Mikhaelis aðeins á þeim degi, heldur skína þar daglega bjartir geislar krafts og stórmerkja út til beggja handa í lof og dýrð vorum grœðara og hans mætasta erindreka, því að jarteinarás hefir ekkert takmark í þeim stað, hvar fyrir allur heimur vesturálfunnar flytur og fer til þessa brunns, finnandi skæra drykki af lífskeldu Mikhaelis. Þessi staður er svo heilagur, að þar fremst ekkert veraldlegt verk, og þeim einum heyrir þessi staður, er guði unna og honum iðulega þjóna. Því flytur þessi staður margan mann til eilífra fagnaða, að brennandi ást kraftanna ríkir þar í musterum andanna. Þessi háleiti staður fékk nýtt nafn, síðan hann efldist, og er kallaður Tumba. Það þýðir að voru máli sem eitt leiði, því að ef langt sér til staðarins, er því líkt á sitt form, sakir þess að lágt er [bls. 711] húsað, sem fyrr segir, en staðan hrósar eigi sakir láglendis. Tvisvar á hverjum degi lætur guð hafið vægja og veita góðfúsum lýð liðugan gang til lofs og dýrðar Mikhaeli, en þess í meðal bannar sjórinn alla tilferð. Verða hans byggðir því betri og nálægari guði sem þær eru heiminum fjarlægari og meir frá byrgðar hans sukki og ósóma.
Huddleston, Gilbert @ The Catholic Encyclopedia (1911)
Wikipedia (enska)
Wikipedia (franska)
Wikipedia (þýzka)
