10. Biskupsefni fór utan

                      

Eftir jól voru menn send­ir úr Skál­holti eft­ir bisk­ups­efni, og fór hann aust­an á langa­föstu¹ og með hon­um Jón Lofts­son², er þá var mest­ur höfð­ingi á Ís­landi, og komu þeir til stað­ar­ins í Skál­holti hálf­um mán­uði fyr­ir páska, og var þar Giz­ur Halls­son³ fyr­ir. Þar voru og aðr­ir menn, þeir er bisk­ups vin­ir voru og for­sjár­menn hér­aðs­ins voru. Tók þá Þor­lák­ur við for­ráð­um stað­ar­ins, og var þá þeg­ar mik­il skuld gerð til þeirra nauð­synja, er bú­ið þurfti að hafa. Hann hafði þá þeg­ar mikla skap­raun, bæði af við­ur­vist manna og öðr­um óhœg­ind­um, þeim er hann átti um að vera, og bar hann þær all­ar þol­in­móð­lega. Klæng­ur bisk­up lá í rekkju með litl­um mætti, og Þor­lák­ur var þá í Skál­holti, af því að menn vildu eigi, að hann fœri ut­an, fyr­ir sak­ir ófrið­ar⁴ þess, er þá var milli Nor­egs og Ís­lands, er mál­um var ósætt, þeim er gerzt höfðu landa í milli af víg­um og fjár­upp­tekt­um, og dvaldi hann þar um nokk­urra vetra sakir.

                      

En er Klængur biskup andað­ist⁵ og að því kom, að hon­um þótti nauð­syn til, að eigi væri leng­ur bisk­ups­laust í Skál­holti en þá hafði ver­ið, þá lét hann eigi leng­ur letj­ast ut­an­ferð­ar. Kom það fyr­ir ekki, þótt hann væri latt­ur ut­an­ferð­ar fyr­ir ófrið­ar sakir.

                 

Hann tók til orða Pálsmessu⁶ post­ula: “Eigi skul­uð þér skelf­ast ótta vondra manna,” sagði hann. Var [hann] þá síð­an ut­an til­bú­inn, og vildi hann bæði hafa lít­ið fé, af því⁷ sem aðr­ir hafa haft, og eigi mik­ið föru­neyti, og greidd­ist vel um hans ferð, unz þeir komu við Noreg.

                 

¹Langafasta árið 1175. Páskadag­ur mun hafa ver­ið 13. apríl.

²Jón Loftsson (1124 – 1197) var goð­orðs­mað­ur og djákni í Odda. Hann hafði lengi hald­ið Ragn­heiði syst­ur Þor­láks sem frillu (ann­ar son­ur þeirra f. 1155).

³Gizur Hallsson (d. 1206) var goð­orðs­mað­ur og djákni í Hauka­dal, síð­ar lög­sögu­maður.

⁴Ófriður: Í Konungsannál segir við ár­ið 1170 Bar­dagi í Saur­bœ og við ár­ið 1172 Brenna í Saur­bœ en við ár­ið 1175 Víg Helga prests Skafta­son­ar. Átt mun við Saur­bœ á Kjal­ar­nesi. Helgi var veg­inn á al­þingi fyr­ir að hafa brennt skip fyr­ir Páli Aust­manni, og sótti Þor­varð­ur Þor­geirs­son vígs­mál­ið á hend­ur Aust­mönn­um, sem urðu að selja hon­um sjálf­dœmi, svo að ekki yrðu drepn­ir. Ann­ars er fátt um þess­ar deil­ur vit­að eða hversu víð­tœk­ar þær urðu. Í bréfi Ey­steins erki­bisk­ups, sem prent­að er í DI I, bls. 218 – 223 (þar fœrt til árs­ins 1173), er vik­ið að mál­inu: “Svo og það, sem þér haf­ið af­gert við kon­ung­inn og við lands­lýð hans, þá leið­rétt­ist það við hann, þótt marg­ir verði við bót­ina skip­ast, þar sem fá­ir hafa misgert.”

⁵Andaðist: Klængur dó 28. febrúar 1176. Þor­lák­ur þjón­ust­aði hann í bana­legu og stóð yf­ir greftri hans, stendur í 11. kafla Hung­ur­vöku.

⁶Pálsmessa: Helzt gæti átt við 30. júní 1177. Ás­dís Eg­ils­dótt­ir las ekki Páls­messu, eins og Guð­brand­ur Vig­fús­son gerði, held­ur Páls, og hefði þá Þor­lák­ur vitn­að til orða post­ul­ans, en ekki er sú til­vitn­un auð­fundin.

⁷Af því: Miðað við það.

             

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

9. Þorlákur ábóti kjörinn til biskups

                       

Sem ráð og líf hins heilaga Þor­láks skein með slík­um blóma síns hrein­líf­is og gæzku og fag­ur­legr­ar for­sjár ann­arra ráðs, sem nú var frá sagt, þá lét al­mátt­ug­ur Guð til þess rýma, sem hann hafði áð­ur fyr­ir hug­að, að hans veg­ur skyldi magn­ast og vaxa úr því sem þá var. En það varð með þeim hætti, að þá er Klæng­ur bisk­up gerð­ist mjög aldri orp­inn¹, þá tók hann van­heilsu mikla, opn­uð­ust fœt­ur² hans, og gerð­ist hann þá mjög van­fœr til síns embætt­is fyr­ir van­heilsu sak­ir. En hann hafði þá leyfi þeg­ið³ af Ey­steini erki­bisk­upi til þess, að mað­ur væri til bisk­ups kos­inn eft­ir hann. Fór Klæng­ur bisk­up til al­þing­is þá⁴ og sótti að vini sína, að mað­ur yrði ráð­inn til ut­an­ferð­ar, og voru þá lagð­ar stefn­ur til.

                   

Það sama sumar fór til al­þing­is svo sem send­ur af Guði Þor­lák­ur ábóti fyr­ir þær sak­ir, að hon­um þótti nauð­syn til bera, af því að hann var aldrei van­ur heim­an að fara nauð­synja­laust. Þá er um­ræða tókst um þetta mál, þá voru þrír menn und­ir kosn­ing nefnd­ir, þeir er bezt þóttu til falln­ir af öll­um, og var einn af þeim Þor­lák­ur ábóti. Ann­ar ábóti hét Ög­mund­ur⁵, hinn mesti skör­ung­ur. Þriðji var prest­ur, er Páll⁶ hét, lær­dóms­mað­ur mik­ill og hinn mesti bú­þegn⁷. Bar það fag­urt vitni hverj­um þeirra, að þess fýst­ist hver mest, er kunn­ast­ur var. En þess kenndi að um Þor­lák, að hann hafði sig eigi mjög upp haf­ið í metn­aði þeim, er sjálf­virð­ing⁸ heit­ir, og hrós­aði⁹ hann meir góð­gern­ing­um sín­um í Guðs aug­liti en manna, og kost­gæfði hann enn meir að vera af­bragð ann­arra manna í sinni gœzku en sýn­ast svo fyrir aug­um skyn­lít­illa manna. Og varð svo af því, að mörg­um þótti hann sér ókunn­ast­ur þeirra, er þá voru í vali, og var það af því vor­kunn­legt, að hann hafði mörg­um mönn­um ver­ið eigi all­ná­læg­ur að hér­aða­vist­um og heim­ili. Þor­lák­ur var fá­mál­ug­ur á þeim fundi, en marg­ir voru aðr­ir fjöl­orð­ir, þeir er þessi stór­mæli horfðu mið­ur til handa en honum.

                    

Var þá eftir leitað við Þor­kel Geira­son, er reynd­ur var að rétt­yrði en kunn­ast ráð Þor­láks af vitr­um mönn­um og göfg­um, hver skör­ung­ur Þor­lák­ur væri eða hve mik­ill orða­mað­ur¹⁰ hann væri.

             

En Þorkell svaraði: “Meir kost­gæf­ir Þor­lák­ur,” seg­ir hann, “að gera allt sem bezt en mæla sem flest.”

                    

Þau svör féllu mönnum vel í skap, og lögðu marg­ir þá þeg­ar meiri ást­ar­hug til Þor­láks, er þeir heyrðu svo verð­leg­an vitn­is­burð hans hátta af svo vitr­um manni og vel stillt­um. Urðu þau mála­lok, að kosn­ing­ur var lagð­ur und­ir Klæng bisk­up, að hann skyldi kjósa af þeim, er í vali voru. En hann kaus Þor­lák til ut­an­ferð­ar og að taka bisk­ups­vígslu eft­ir sig og þann vanda all­an, er því fylgdi¹¹.

                  

Herra Þor­lák­ur ábóti fór af þingi aft­ur í kan­oka­set­ur sitt en bað Klæng bisk­up, að hann skyldi hafa for­ráð stóls og stað­ar þau miss­eri. En þá gerð­ust fjár­hag­ir óhœg­ir í Skál­holti. Urðu af­vinn­ur¹² mikl­ar en til­lög lít­il. Var hann eigi fœr til yf­ir­far­ar, og tók­ust af all­ar gjaf­ir, og mátti þá eigi lengi svo fram flytj­ast öll miss­eri, að eigi þyrfti þá stórra við­fanga¹³.

                          

¹Mjög aldri orpinn: Klængur var nærri sjö­tug­u (fœdd­ur 1102, að ætlan Páls Eggerts Óla­son­ar, en 1105, að ætl­an Ás­dís­ar Egils­dóttur).

²Opnuðust fœtur: Fékk fótasár.

³Þá leyfi þegið: Bréfið er prentað í DI I, bls. 218 – 223, þar fœrt til árs­ins 1173: “…bisk­ups kosn­ing og, ef þér vilj­ið á heilu ráði standa, þá frest­ið eigi, og lát­ið hann ut­an koma að sumri að vísu, því bæði þrot­ar Klæng bisk­up móð og mátt, og skul­uð þér ekki leng­ur þar ætla til þjón­ustu­gjörð­ar. En þér sjá­ið vand­lega fyr­ir kosn­ingu yð­ar, [að taka] þann til höfð­ingja, er þér ætl­ið helzt munu sálu yð­ar vilja til Guðs stýra, hvað sem er þeir leggja í móti heil­ræð­um hans, er mis­verk hitta.” Björn Þórð­ar­son leiddi lík­ur að því, að erki­bisk­up hefði vikið Klængi frá vegna barn­eign­ar­brots (Saga I, bls. 289 – 346).

⁴Þá: Árið 1174, stendur í Konungsannál og Lögmanns­annál.

⁵Ögmundur Kálfsson gaf aleigu sína til að stofna klaust­ur í Flat­ey á Breiða­firði ár­ið 1172. Hann gerð­ist sjálf­ur fyrsti ábót­inn. Það var kan­oka­set­ur af reglu Ágúst­ín­us­ar (DI I, bls. 280 – 282). Klaustr­ið var flutt 1184 að Helga­felli á Snæ­fells­nesi. Ög­mund­ur drukkn­aði 1189.

⁶Páll Sölvason var prestur í Reykholti í Borg­ar­firði. Hann var goð­orðs­mað­ur, laun­get­inn og eig­in­gift­ur, svo að und­an­þág­ur þurfti, ef hann hefði átt að ná bisk­ups­vígslu. Páll dó 1185. Frá hon­um seg­ir í Sturlungu. Sjá einnig hér.

⁷Búþegn: Bóndi. Páll var vel efnum búinn.

⁸Sjálfvirðing: Sjálfsálit.

⁹Hrósaði: Vann (sbr. hrósa sigri).

¹⁰Orðamaður: Mælskumaður.

¹¹Fylgdi: Hér er í yngri gerð sögunnar við­bót, að Þor­lák­ur hafi ver­ið kjör­inn á Pét­urs­messu [29. júní], Klæng­ur vilj­að af­henda hon­um stað­ar­for­ráð þá þeg­ar, sem ekki gekk þó eft­ir, og bisk­ups­efni í fyrstu fœrzt und­an kosn­ing­unni. Fleiri helg­ir menn voru ófús­ir að taka við slíkri mann­virðingu.

¹²Afvinnur: Útgjöld.

¹³Viðföng: Nauðsynjar, forði, vistir.

                       

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                             

8. Klausturstjórn Þorláks ábóta

                                  

Halla, móðir Þorláks, var með hon­um alla ævi, með­an hún lifði, en hann hafði feng­ið fé systr­um sín­um báð­um, áð­ur hann réðst und­ir reglu­hald­ið. Var hann ást­sam­ur sín­um öll­um frænd­um þá sem áð­ur, en and­leg­ur fað­ir öll­um þeim, er hann var yf­ir skip­að­ur. Hann bann­aði brœðr­um flauk­ur¹ og far­ir all­ar, þær er eigi bar nauð­syn til, en bauð þeim, að þeir skyldu sem jafn­lynd­ast­ir vera að góð­um hlut­um í sinni þjón­ustu, eft­ir því sem Páll post­uli hef­ur kennt í sín­um pistli: “Biðj­izt þér fyr­ir²,” sagði hann, “án af­láts, og ger­ið Guði þakk­ir í öll­um hlut­um.” Seg­ir svo og sjálf­ur Guðs Son, að sá er hver hólp­inn³, er hann stað­fest­ist í góðu verki allt til enda lífs síns.

              

Bauð hann þeim vandlega þögn⁴ að halda, þá er það var skylt, en hafa góða munns­höfn⁵, þá er mál­ið var leyft. En að orð­um Páls post­ula spilla ill mál⁶, seg­ir hann, góð­um sið­um. Má það og sjá, hve skylt vera mun í því lífi að halda sig frá heim­leg­um⁷ og ill­um orð­um, ef þó skal rangt, þó gott sé mælt, þá er skylt að þegja, sem Davíð seg­ir í salt­ara: “Lít­il­lát­ur er eg⁸,” sagði hann, “og þagði eg yf­ir góð­um hlut­um.” Því þótt­ist hann lít­il­lát­ur, að hann var jafn­an fús­ari að mæla gott en illt, og batzt hann þó oft hvors­tveggja fyr­ir Guðs sakir.

                    

Menn fóru til kanoka­set­urs Þor­láks ábóta úr öðr­um munk­líf­um eða reglu­stöð­um, bæði sam­lend­ir og út­lend­ir⁹, að sjá þar og nema góða siði, og bar það hver frá, er það­an fór, að hvergi hefði þess kom­ið, að það líf þœtti jafn­fag­ur­lega lif­að sem þar, er Þor­lák­ur hafði fyr­ir séð. Þá hið fyrsta fundu það marg­ir menn, að þar var til mik­ils góðs að sjá, er hann var, fyr­ir gæzku sak­ir, þess er aðr­ir höfðu eigi föng á því­líkt að miðla. Marg­ir gengu þeir heil­ir af hans fundi, þá er hann veitti þeim bless­an og yf­ir­söngva, er með ýms­um mein­um komu á hans fund.

             

Margt bar það annað hon­um til handa, er marg­ir virtu þá þeg­ar til jar­teina. Sá at­burð­ur varð, þá er hann var þar stadd­ur, að eld­ur kom í hús, en þá er Þor­lák­ur kom til og bless­aði, þá slokkn­aði eld­ur­inn. Ef fén­að­ur sýkt­ist, þá batn­aði ávallt við hans yf­ir­söngva, ef lífs var auð­ið. Vatns­vígsl­ur hans voru merki­leg­ar, svo að bæði fékk bót af menn og fén­að­ur. Ef vatni því var dreift yf­ir fén­að, er Þor­lák­ur hafði vígt, þá grand­aði því ná­lega hvorki sótt­ir né veð­ur eða dýr. Ef mýs gerðu mein á mat eða klæð­um, þá kom fall í þær eða hurfu all­ar af vatn­inu, ef því var yf­ir stökkt og fœru þeir svo með öllu, sem hann lagði ráð til. Fór vatn­ið þá þeg­ar um öll ná­læg hér­uð, en um allt Ís­land, síð­an er Þor­lák­ur varð bisk­up, af því að menn þótt­ust hvar­vetna bót á finna um það, sem þá bar mesta nauð­syn til.

                 

En þó fóru vitrir menn varlega¹⁰ með þeirri um­ræðu að kalla það ber­ar jar­tein­ir eða þýða það eink­an­lega hans heil­ag­leika, því að svo mæl­ir Heil­ög Ritn­ing: “Eigi skaltu lofa¹¹ mann í lífi sínu. Lofa hann eft­ir líf­ið og mikla hann eft­ir umbun lífs­ins.” Og er af því svo mælt, að það má ger­ast að ábyrgð bæði þeim, er það mæla fyrr en lok æv­inn­ar eru vit­uð til fulls, og það kann og vera, að þess hug sjálfs lokki sú um­ræða til nokk­urs metn­að­ar, og má nú það sjá, hversu því er ráð­ið, er menn hafa þeim heil­ræð­um fylgt í þessu máli, að fá­ir lof­uðu hann of mjög í líf­inu. En leit­ið¹² nú að lofa hann og dýrka á all­ar lund­ir, sem föng eru á, er þér vit­ið dýrð hans og heil­ag­leika.

                  

¹Flaukr: Í orðasafninu ONP og Cleas­by-Vig­fús­son orða­bók­inni er les­ið úr þessu orði sem flǫkr, og á sama hátt las Ás­dís Egils­dótt­ir flǫkk­ur, nefni­lega flakk (illa séð á Ís­landi: hús­gang­ur gat varð­að skóg­gang sam­kvæmt Grágás).

²Biðjizt þér fyrir, stendur í Fyrra Þessalon­iku­bréfi 5.17 – 18 (sine intermissione orate in omnibus gratias agite haec enim voluntas Dei est in Christo Iesu).

³Sá er hver hólpinn, stendur í Matteusar­guð­spjalli 24.13 (qui autem permanserit usque in finem hic salvus erit).

⁴Þögn: Kristnar trúarreglur við­hafa yfir­leitt ein­hverja þagn­ar­skyldu. Kanok­ar eru ekki mjög strang­ir í þeim efn­um, en á 11. og 12. öld juku sum set­ur þeirra kröf­urn­ar (sjá grein eft­ir Jakob Mois í fyrsta hefti sjötta ár­gangs af In Unum Con­gregati [1959]).

⁵Munnshöfn: Munnsöfnuður.

⁶Spilla ill mál, stendur í Fyrra Korintubréfi 15.33 (nolite seduci corrumpunt mores bonos conloquia mala).

⁷Heimlegur: Veraldlegur. Heilagur Ágúst­ín­us rit­aði í leið­sögn sinni, að ekk­ert í fari munka mætti hneyksla augu neins, held­ur ætti allt að hœfa hinni helgu stöðu þeirra. Í skýr­ing­un­um eft­ir Hugon­ius í Viktors­klaustri er það með­al ann­ars lagt svo út, að allt tal verði að vera krydd­að með salti vís­dóms – sem for­dœm­ir allt hið gagns­lausa og illa en læt­ur að­eins í ljósi hið góða og gagnlega.

⁸Lítillátur er eg, stendur í Sálmunum 39.3 (obmutui et humil­iat­us sum et silui a bonis; áður 38. sálm­ur). Í vers­inu á und­an kem­ur fram, að gæta þurfi tungu sinn­ar í ná­vist synd­ara, til að syndga ekki sjálf­ur með henni (dixi custod­iam vias meas ut non delinquam in lingua mea posui ori meo custodiam cum con­sisteret peccator ad­versum me).

⁹Útlendir: Hafskipahöfnin Minþaks­eyri finnst á korti frá ár­inu 1595 sýnd nærri Álfta­veri og var að minnsta kosti á þess­um slóð­um, hve lengi sem hún var vel not­hœf. Marg­ir mega hafa átt við­skipti við klaustr­ið, leit­að þar beina, lið­sinn­is eða hvað ann­að. En sam­skipti við erlend syst­ur­klaust­ur koma einn­ig til álita.

¹⁰Varlega: Varðandi heiðrun dýrlinga skal bent á grein eft­ir Camillo Beccari, skjöl hjá Con­gre­gatio de Causis Sanct­orum, yfir­lit hjá Catholic Answers, til­vitn­ani­r hjá The Church Fathers, grein­ar 954 – 962 í katekisma kaþólsku kirkj­unn­ar og ekki sízt fyrir­lest­ur efti­r Wise­man kardínála (útg­áfa­n 1870, II. bindi, bls. 77nn).

¹¹Eigi skaltu lofa… virðist ekki eiga beina sam­svör­un í Vulgötu, en séra Ed­ward Booth OP hef­ur bent á, að Síraks­bók 11.30 sé ein bezta hlið­stœð­an (ante mortem ne laudes hominem quem­quam; 28. vers í ís­lenzku Bibl­íunni frá 2007), auk þess sem vers­ið 44.8 í sömu bók sé of­ur­lít­ið svip­að (qui de illis nati sunt reliquerunt nomen narrandi laudes eorum). Ef til vill not­aði höf­und­ur Þor­láks sögu óvenju­legt Biblíu­hand­rit eða hafði í huga ann­að verk.

¹²Leitið: Upphaflegri kann að vera orð­mynd­in leita, og breyt­ist þá síð­ar í máls­grein­inni orða­lag­ið þér vitið og verð­ur þeir vita.

                    

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                

7. Þorlákur varð ábóti í Þykkvabœ

                        

Fyrir þeim bœ í því héraði, er ann­ar var bezt­ur, réð sá mað­ur, er Þor­kell¹ hét, auð­ug­ur að fé en spak­ur að mann­viti. En er hann tók nokk­uð að eld­ast, en átti enga all­nána frænd­ur til erfð­ar eft­ir sig, þá gœddi hann sína frænd­ur með auð­æf­um en frels­aði sér þann fjár­hlut til for­ráða, er eft­ir var, mik­inn og fríð­an. Hann lýsti þá yf­ir því, að hann vildi Krist kjósa og hans helga menn sér til erf­ingja alls þess fjár, er þá var eft­ir, og vildi reisa kan­oka­set­ur² í Þykkva­bœ³. En það mál var vant að semja í fyrsta sinni, og leit­aði hann af því það fyrst til að fá, er vand­ast var, mann­inn þann, er reglu mætti setja, þá er þeir menn skyldu hafa, er þar vildu til hrein­líf­is ráðast.

                

Hann fór þá í Kirkjubœ og skor­aði á Þor­lák, að hann réð­ist til. En hann lét það ekki all­tor­sótt við sig vera, af því að hann hafði það áð­ur í hug sér haft að hafna heimi og ráð­ast und­ir reglu eft­ir orð­um al­mátt­ugs Guðs, er hann kall­ar⁴ eng­an að fullu mega vera sinni læri­svein, nema hann láti alla sína eigu fyr­ir Guðs sak­ir og þjóni hon­um þá síð­an með hrein­um hug. En þó leit­aði hann eft­ir við Bjarn­héð­in prest, hversu hon­um mætti það í skap falla eða hve ráð­legt hon­um sýnd­ist, að hann ját­að­ist und­ir þann vanda, er hann var beidd­ur. En Bjarn­héð­inn sagði svo, að hon­um mundi sá dag­ur mik­ill þykja, er Þor­lák­ur réð­ist úr Kirkju­bœ að vista­fari, en þó lézt hann eigi þess nenna mjög að letja, er hann sá margra manna hjálp við liggja.

                   

Var þá⁵ síðan staður settur í Þykkva­bœ að ráði og for­sjá Klængs bisk­ups og allra hér­aðs­manna, og síð­an réðst Þor­lák­ur þang­að, og var þar þá sett kan­oka­set­ur. En þann dag, er Þor­lák­ur fór á brott al­fari úr Kirkju­bœ, þá leiddi al­þýða manna hann úr garði, og þótti öll­um mik­ið fyr­ir að skilj­ast við hann. En er Bjarn­héð­inn kom heim, þá sá hann í rúm Þor­láks og mælti með al­hug mikl­um, sagði það rúm vera, er aldrei mundi síð­an jafn­vel vera skip­að, ef hann skip­aði eigi sjálf­ur. Var sú og Þor­láks um­ræða alla ævi síð­an, er bæði var í gæfa staðn­um og þeim, er fyr­ir réðu, að hann hefði aldrei sínu ráði jafn­vel un­að sem þá sex vet­ur, er hann var í Kirkju­bœ. Og hef­ur mörg stór virð­ing til þess stað­ar lagzt, og var þessi mik­il, af því að það má lík­legt þykja, að þar muni bezt að flestu ver­ið hafa, er hann undi sér bezt.

                    

Þá var Þorlákur vel hálffer­tug­ur, er hann réðst í Ver, og var þar sjö vet­ur⁶. Kan­oka­vígslu⁷ tók hann fyrst og var þá í fyrstu príor⁸ sett­ur yf­ir þá kan­oka, er þar voru, og samdi hann þeg­ar svo fag­ur­lega þeirra líf, að á því lék þá orð vit­urra manna, að þeir hefðu hvergi jafn­góða siði séð, þar er eigi hafði leng­ur reglu­líf sam­an ver­ið en þar. En eft­ir það vígði Klæng­ur bisk­up Þor­lák til ábóta⁹ í Veri, og tók hann þá af nýju merki­lega stjórn að hafa yf­ir þeim brœðr­um, er hann var yf­ir sett­ur. Hann bauð þeim að halda ástúð og sam­þykki sín á milli og tjáði það fyrir þeim, hve mik­ið í keypt­ist, er Son­ur Guðs seg­ir svo¹⁰, að hvar sem sam­an safn­ast tveir eða þrír í hans nafni, að hann mundi þeirra á milli vera. Var hann um allt hinn sið­vand­asti fyr­ir þeirra hönd, en þeim var hvers­vetna vel fengið.

                        

¹Þorkell var Geirason, stendur í 9. kafla sög­unn­ar. Hann dó ár­ið 1187, stend­ur í Kon­ungs­annál. Í Land­námu segir frá Gnúpa-Bárði, sem fyrst nam Bárðardal en síðar Fljótshverfi. Einn sona hans hét “Björn, faðir Geira að Lundum, föður Þor­kels læknis, föð­ur Geira, föður Þor­kels kanoka, vinar Þor­láks biskups hins helga; hann setti regúlustað í Þykkvabœ.”

²Kanokasetur: Þau voru reist á reglu Ágúst­ín­us­ar kirkju­föð­ur, sem hann samdi ná­lægt ár­inu 400. Í París hef­ur Þorl­ák­ur vafa­líti­ð haft að­gang að bók með skýr­ing­um á henni eftir Hugon­ius de Sancto Victore. Set­ur Þor­láks var hið fyrsta þeirr­ar teg­und­ar á Ís­landi, venju­lega kall­að klaust­ur. Um svip­að leyti var regla Ágúst­ín­us­ar­kan­oka inn­leidd í Nor­egi: Jarl­inn Erl­ing­ur skakki hafði ár­ið 1164 stofn­að slíkt set­ur á Halsn­øy á Suð­ur-Hörða­landi, og Ey­steinn erki­bisk­up gæti svo snemma hafa stofn­að Kast­ala­klaustr­ið suð­ur á Kon­unga­hellu (sem átti að vísit­era frá Æbel­holt­klaustri í Dan­mörku; ná­kvæmt ár­tal á þeirri klaust­ur­stofn­un samt ekki vit­að), auk þess sem klaustr­ið Helgi­set­ur í Nið­ar­ósi var stofn­að á átt­unda tug ald­ar­inn­ar, jafn­vel strax 1170, og Jóns­klaust­ur í Björg­vin gæti sömu­leið­is ver­ið stofn­að í embætt­is­tíð Ey­steins. – Kan­ok­ar, einn­ig nefnd­ir kórs­brœð­ur, voru marg­ir prests­vígð­ir, og prests­þjón­usta var meg­in­at­riði í starf­inu, þótt inn­an um væru leik­ir brœð­ur. Fleiri grein­ar af Ágúst­ín­us­ar­reglu finn­ast, sem sum­ar líkj­ast meira hefð­bundnu munklífi.

³Þykkvibœr í Álftaveri, sem oft var kall­að Ver.

⁴Hann kallar… stendur í Lk 14.33 (sic ergo omnis ex vobis qui non renunt­iat omni­bus quae possidet non potest meus esse discipulus).

⁵Þá: Klaustur í Veri, stendur við ár­ið 1168 í Kon­ungs­ann­ál. Það ár­tal nota flest­ir.

⁶Sjö vetur: Það á væntanlega við ár­in 1168 – 1175. Þor­lák­ur mun hafa ver­ið kjör­inn bisk­up sum­ar­ið 1174, en í fyrstu fór hann aft­ur til klaust­urs síns.

⁷Kanokavígsla: Yfirleitt er talað um, að nýtt reglufólk vinni heit sín, sem er há­tíð­leg ath­öfn, þótt ekki falli und­ir helg­ar vígslur.

⁸Príor: Yfirmaður í klaustri, sem þó er und­ir ábóta sett­ur, og hef­ur Klæng­ur bisk­up í fyrstu far­ið með ábóta­vald, eft­ir því sem þurfti að ákveða meiri hátt­ar mál­efni. Þann­ig varð Þykkva­bœj­ar­klaust­ur frá upp­hafi hluti af hinni ís­lenzku kirkju­skipan.

⁹Ábóti: Yfirleitt er talað um, að biskup blessi nýj­an ábóta, því að at­höfn­in fell­ur ekki und­ir helg­ar vígsl­ur, þótt hún sé mjög há­tíð­leg og lík­ist í ýmsu bisk­ups­vígslu. Ábóti hef­ur sjálf­stœtt for­ræði í mál­efn­um klaust­urs síns. Í gömlu ábóta­tali er Þor­lák­ur sagð­ur hafa tek­ið við því starfi ár­ið 1170 (DI III, bls. 29), en Finn­ur Jóns­son nefndi ár­tal­ið 1172 (HEI IV, bls. 56).

¹⁰Segir svo… stendur í Mt 18.20 (ubi enim sunt duo vel tres congre­gati in nomine meo ibi sum in medio eorum).

                        

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                        

6. Þorlákur dvaldist í Kirkjubœ á Síðu

                                

Í þann tíma réð fyrir bœ, er í Kirkju­bœ heit­ir, á Síðu, ágæt­ur kenni­mað­ur, sá er Bjarn­héð­inn¹ hét og var hinn dýrð­leg­asti mað­ur að al­þýðu dómi. Hann var vit­ur mað­ur og vin­sæll, ör og mjög orð­fœr, lin­ur og lærð­ur vel. En er hvor þeirra frá² til ann­ars, þeirra Þor­láks, þá gerði hvorn þeirra fús­an til sam­vista við ann­an, og lét Guð það eft­ir þeim, sem hann er van­ur að láta rétt­ar fýsn­ir eft­ir ráð­vönd­um mönn­um, og fór þá að vista­fari Þor­lák­ur í Kirkju­bœ og var þar sex vet­ur í samt³.

                      

Og fengu þeir það þá reynt, er Guð seg­ir svo, að “ok mitt⁴ er sætt, en byrði mín er létt.” Var þá bæði, að eyk­irn­ir⁵ voru sterk­ir fengn­ir und­ir ok­ið, en báru þó létt­lega, af því að þeir tóku þá ná­lega ann­an vanda að bera fyr­ir því fólki öllu, er þau hér­uð byggðu, er þeim voru ná­læg. Skiptu þeir og svo við sína und­ir­menn, að þeir tóku af þeim þung­ar byrð­ar, er á þá höfðu lagzt af mót­gerð­um og mein­mæl­um við Guð og góða menn, en eft­ir­læti við fjand­ann, en lögðu á þá í stað­inn Guðs byrð­ar, létt­ar og lin­ar, í hóg­bær­um skrift­um og auð­veld­um yf­ir­bótum.

                  

Drógust þeir merkilega þau nöfn und­ir, er al­mátt­ug­ur Guð kall­aði sína post­ula ljós þessa heims⁶, því að þeir lýstu líkn­ar­braut til ei­lífra fagn­aða, bæði með ágæt­leg­um kenn­ing­um orða og dýrð­legra dœma. Mátti það sjá á hvers­dags­leg­um þeirra að­ferð­um, að þeir urðu sjald­an af­huga því, er Guð mælti til sinna læri­sveina: “Lýsi ljós yð­ar⁷ fyr­ir mönn­um,” sagði hann, “að þeir nemi yð­ar að­ferð­ir góð­ar. Dýrk­ið þér Föð­ur yð­ar, þann er á himn­um er.”

                   

Svo sýndist þeim, sem ásamt voru við þá, sem ná­lega væri eng­ar þær stund­ir, er eigi mætti nokk­uð það af þeim hafa, er gœði voru í. Voru þeir og svo sam­lynd­ir og sam­þykk­ir að góðu sem Lúkas seg­ir af Guðs post­ul­um, og svo mátti þykja sem þeir hefðu⁸ eitt hjarta og eina önd. Fór það þá víða um hér­uð, hversu ólík­ir þeir þóttu flest­um mönn­um vera í sínu fram­ferði. Var það þá þeg­ar vit­urra manna mál, að hvergi myndi vera vænna til að leita en þar, þótt mann þyrfti að ráða til hins mesta vanda á Ís­landi, og var það eigi mis­séð, að því sem síð­ar reynist.

                  

¹Bjarnhéðinn prestur Sigurðarson dó árið 1173, stend­ur í Kon­ungs­annál. Bjarn­héð­inn og Ög­mund­ur settu Krists­bú á Keldu­núpi á Síðu, seg­ir í skjali, sem í Ís­lenzku forn­bréfa­safni er tal­ið rit­að ná­lægt 1150 (DI I, bls. 200 – 201).

²Frá er gömul þátíð af sögn­inni fregna.

³Í samt: Samtals.

⁴Ok mitt… stendur í Mt 11.30 (iugum enim meum suave est et onus meum leve est).

⁵Eykur: Dráttardýr.

⁶Ljós þessa heims stendur í Mt 5.14 (vos estis lux mundi).

⁷Lýsi ljós yðar… stendur í Mt 5.16 (sic luceat lux vestra coram hominibus ut videant vestra bona opera et glori­ficent Patr­em vestr­um qui in caelis est).

⁸Þeir hefðu… stendur í Post 4.32 (multitudinis autem credent­ium erat cor et anima una).

                      

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                           

5. Bónorðsför Þorláks og vitrun

                         

Þorlákur var þá enn með frænd­um sín­um nokkra vet­ur, og hafði hann þá mjög góð­an fjár­hlut með hönd­um, og sáu það marg­ir vitr­ir menn, þeir hjá hon­um voru, að hann var þá enn til margra hluta stórra og góðra enn bet­ur fall­inn, þeirra er miklu vörð­uðu, en áð­ur hann fór brott.

                   

En er eigi liðu langar stund­ir, þá fýstu frænd­ur Þor­láks, að hann skyldi stað­festa sitt ráð nokk­uð meir en þá var, og vildu þeir helzt, að hann kvong­að­ist. Þótt­ust þeir það sjá mega, að hann [væri] fé­mað­ur og for­sjár­mað­ur mik­ill um flest. En Guðs kristni hef­ur lengi eflzt og magn­azt og vax­ið vandi lærðra manna fyrir boð­orða sak­ir, af því að þá¹ var eigi um það mjög vand­að af yf­ir­boð­um, þótt prest­ar fengi ekkna. en nú er það fyr­ir­boð­ið, en þá voru þær kon­ur svo í hér­aði, er bezt­ur kost­ur þótti í vera, er ekkj­ur voru. Nú varð Þor­lák­ur að því ráði eggj­að­ur, og fór hann síð­an og frænd­ur hans með hon­um á bœ þann, er í Háfi² heit­ir, og ætl­aði að biðja sér ekkju þeirr­ar virðu­legr­ar, er þar bjó, og var þeim tek­ið þar for­kunn­ar vel.

                     

En er þeir tóku svefn eftir góð­an beina á þeirri hinni sömu nótt, þá sýnd­ist Þor­láki í draumi mað­ur göf­ug­leg­ur yf­ir­lits og með sœmi­leg­um³ bún­ingi og mælti: “Hvert haf­ið þér ætl­að hing­að yð­ar er­indi,” seg­ir hann, “ef þér meg­ið ráða?”

              

Þorlákur svaraði: “Eg veit eigi, hverju verða vill,” segir hann.

                   

Sá mælti, er honum sýndist í draum­in­um: “Veit eg,” sagði hann, “að þú ætl­ar þér hér konu að biðja, en þú skalt það mál eigi upp láta koma, af því að það mun eigi ráð­ið verða, og er þér önn­ur brúð­ur miklu æðri hug­uð, og skaltu engr­ar ann­arr­ar fá.”

                    

En er hann hafði þetta mælt, þá hvarf hann frá hon­um að sýn, en Þor­lák­ur vakn­ar, og var hann þá svo horf­inn frá þessu máli, að hann bað sér aldrei konu það­an frá. Fóru þeir á brott, og voru þau góð­ir vin­ir alla ævi síð­an. En þeim þótti nokk­uð kyn­legt, hví hann var svo hverf­lynd­ur í þessu máli, áð­ur þeir vissu, hvað til hafði kom­ið, en þá kunnu allir vel, er vissu.

                    

Eft­ir þenn­an at­burð all­an jafn­sam­an, þá kveikt­ist eigi hug­ur hans til metn­að­ar, þó hon­um væri vitr­að af Guði, að hann ætl­aði hon­um enn æðri for­lög en hans frænd­ur höfðu til hug­að og hann sjálf­ur sam­þykkzt við, held­ur tók⁴ sig þá því fast­ara í lít­il­læti eft­ir allra hinna beztu manna dœm­um, að því lít­il­lát­ari hafa all­ir ver­ið sem þeir hafa hærra geng­ið í Guðs aug­liti eft­ir heil­ræð­um al­mátt­ugs Guðs, er hann mæl­ir svo, að “hver sá⁵, er sig læg­ir, mun upp verða haf­inn” og “nem­ið þér⁶ að mér, því að eg er mjúk­ur og lít­il­lát­ur í hjarta mínu, og mun­uð þér finna hvíld önd­um yð­ar.” Og þá er þann veg hafði eigi lengi fram far­ið, þá lýst­ist brátt yf­ir, hvað hon­um bjó í skapi.

                        

¹Þá: Reglum hins almenna kirkju­rétt­ar, að prest­ar skyldu vera ein­hleyp­ir, var ekki enn fram­fylgt í Nor­egi eða á Ís­landi. Ey­steinn Erlends­son tók við Nið­ar­ós­stóli 1160, á svip­uð­um tíma og Þor­lák­ur gisti í Háfi, og í erki­biskups­tíð hans var leit­azt við að breyta þessu í Nor­egi, án þess samt að ganga hart fram. Ókvæni presta er ekki trú­ar­at­riði, held­ur boð kirkj­unn­ar, sem bisk­up­um hef­ur þótt rétt að fram­fylgja með til­liti til að­stœðna. Þótt hjóna­bönd ís­lenzkra presta legð­ust um síð­ir af, héldu ýms­ir þeirra engu að síð­ur fylgi­konu og gerðu við hana sér­stak­an samn­ing, til merk­is um góð­an ásetn­ing, sem var lát­ið líðast.

²Háfur er í Þykkvabœ í Rangárvallasýslu (Djúpár­hrepp­ur), land­náms­jörð og forn kirkju­staður.

³Sœmilegur: Virðulegur.

⁴Tók: Ásdís Egilsdóttir leiðrétti sem jók.

⁵Hver sá… stendur í Lk 14.11 (qui se humiliat exaltabitur).

⁶Nemið þér… stendur í Mt 11.29 (discite a me quia mitis sum et humilis corde et in­venietis requiem anima­bus vestris).

                      

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                            

4. Prestvígsla Þorláks og utanför

                                     

Þá er Magnús biskup var and­að­ur, þá var nokkra stund bisk­ups­laust¹ í Skál­holti, og gerð­ist þá kenni­manna fátt. Varð það þá ráð manna að biðja Björn² biskup til að gera vígsl­ur á al­þingi, og lét hann að bœn manna, og var þá vígð­ur til prests Þor­lák­ur og marg­ir aðr­ir kenni­menn. En er hann var prest­ur og hann tók sjálf­ur stjórn og for­ráð tíða­gerð­ar³, þá var það brátt auð­sýnt, hve geym­inn og gæt­inn hann mundi að vera um tíð­ir sín­ar og allt það ann­að, er hon­um var á hendi fólg­ið með þeirri vígslu, er hann hafði þá feng­ið. Hann fór þá enn lít­il­lát­lega með sínu ráði sem fyrr og tók sér þá hin fyrstu miss­eri lít­il þing⁴ fé­söm og hafði þau nokkra stund, og varð hon­um bæði gott til fjár og vin­sælda, af því að ná­lega unni hon­um hug­ást­um hvert barn, er hjá hon­um var. Hafa og þau mörg góð dœmi sótt hinn sæla Þor­lák, er sjald­gæf hafa orð­ið mörg­um öðr­um, að hann var þá bæði senn ung­ur og gam­all, var ung­ur að aldri en gam­all að ráð­um. Hann skrýdd­ist þá enn á nýj­an leik mörg­um mann­kost­um og allra mest þeim, er Davíð kall­aði⁵ kenni­mann­in­um í skyld­asta lagi, að þeir skyldu skrýð­ast hjálp­ræð­um og rétt­læti, og sýndi hann það síð­an alla sína ævi, að hon­um varð það ná­lega afhent⁶, þá er til þurfti að taka, og nutu þeir all­ir, er hon­um voru í nánd.

                      

En er því hafði nokkra stund fram far­ið, og hon­um var þá og gott til fjár orð­ið, þá⁷ fýst­ist hann ut­an­ferð­ar og vildi þá kanna siðu ann­arra góðra manna. Og fór hann af Ís­landi, og er ekki sagt af hans ferð­um, unz hann kom í París⁸ og var þar í skóla⁹ svo lengi sem hann þótt­ist þurfa til þess náms, sem hann vildi þar nema. Það­an fór hann til Eng­lands og var í Lin­kolni¹⁰ og nam þar enn mik­ið nám og þarf­sæl­legt bæði sér og öðr­um og hafði þá enn mik­ið gott það af sér að miðla í kenn­ing­um sín­um, er hann var áð­ur trautt jafn­vel við bú­inn sem nú.

                       

En er hann hafði sex ár af Ís­landi ver­ið, þá⁷ vitj­aði hann aft­ur til frænda sinna og fóst­ur­jarð­ar, og urðu hon­um hon­um fegn­ir frænd­ur og fóst­brœð­ur, og móð­ir hans þeim mun fegn­ust og syst­ur sem þeim var mest að­langt, en mest nið­ur­fall í, ef nokk­uð hefði tálm­að hans til­komu. Móð­ir hans fylgdi hon­um í sí­fellu, síð­an er hann kom út, en hann veitti ást­sam­lega ásjá systr­um sín­um, Ragn­heiði, móð­ur Páls, er síð­ar varð bisk­up eft­ir Þor­lák bisk­up, en ann­arri Ey­vöru, og hafði hann mjög langa skap­raun af þeirra hátt­um, er eigi voru eft­ir hans skap­lyndi. En þó kom það til góðra lykta um síð­ir með Guðs misk­unn og góðu til­stilli þeirra manna, er hlut áttu í, og góð­vilja þeirra sjálfra. Hann var þá með sama lít­il­læti eða meira, er hann kom aft­ur úr sinni brott­ferð, sem hann hafði áð­ur ver­ið, en eigi hafði hann sótt skart eða þessa heims skraut sem marg­ur ann­ar, er minni fremd og gæfu sœk­ir í sinni brott­ferð en hann hafði sótt. Það er og margra manna sið­venja, að þeir bú­ast þá vand­leg­ar að vopn­um og klæð­um, er þeir koma út úr för og þeir koma í meira val um slíka hluti en þeim hafði áð­ur til gef­ið. En Þor­lák­ur hafði sér að far­ar­blóma lær­dóm og lít­il­læti og marga góða siði, þá er hann sá í sinni ferð með mörg­um góð­um mönn­um, bisk­up­um og öðr­um lærð­um mönn­um og ráð­vönd­um, þeim er enn eru nær­komn­ir því, sem fyr­ir önd­verðu hef­ur haf­izt Guðs kristni og síð­an magnazt.

                            

¹Biskupslaust: Magnús Skálholts­bisk­up fórst 30.9. 1148. Hall­ur Teits­son var kjör­inn eft­ir­mað­ur hans en lézt í vígslu­för 1150. Klæng­ur Þor­steins­son tók bisk­ups­vígslu í Lundi 6.4. 1152. Hann fór sama sum­ar út til Ís­lands. En leið­in er löng og naumt, að hann hafi kom­ið eða frétt bor­izt af vígslu hans fyr­ir al­þing­is­tím­ann í seinni hluta júní.

²Björn Gilsson var Hólabiskup 1147 – 1162. Vígsl­an á al­þingi var trú­lega ann­að hvort ár­ið 1151 eða 1152, fyrst orð­ið var fátt kenni­manna og vígja þurfti marga presta. Hafi hún ver­ið síð­ara ár­ið og Þor­lák­ur fœdd­ur á fyrri hluta árs, vígð­ist hann til prests á 20. ald­urs­ári sínu, mjög ung­ur að ár­um, en reynd­ar hefði hann haft að baki eitt­hvað fjög­ur ár sem djákni og vænt­an­lega lær­dóm góð­an og með­mæli höfð­ingj­ans í Odda.

³Tíðagerð: Hér mun einkum eiga við messuhald. En hin­ar eig­in­legu tíða­bœn­ir voru lengst átta á hverj­um sól­ar­hring (matutin­us, laudes. prima, tertia, sexta, nona, vesperae og complet­or­ium). Á þess­um tíma var helgi­hald á Ís­landi víða ófull­kom­ið, bók­mennt­un tak­mörk­uð og sömu­leið­is hand­rita­kost­ur, svo að af­brigði til hins betra hafa vak­ið athygli.

⁴Þing, síðar sókn. Þingaprestar voru á þess­um tíma oft­ast heim­il­is­menn kirkju­bœnda og ráðn­ir fyr­ir ákveð­ið kaup, gjarn­an 12 merk­ur á ári, þótt bet­ur hafi lík­lega ver­ið gert við Þor­lák, fyrst þing hans voru köll­uð fésöm.

⁵Davíð kallaði á við Sálmana 132.9 (sacerdotes tui induant­ur iustitiam).

⁶Afhent: Ásdís Egilsdótt­ir áleit orð­ið aldrei hafa fall­ið nið­ur á und­an þessu orði. Þá merk­ir setn­ing­in, að Þor­lák­ur hafi yf­ir­leitt gætt þess að fara fram með sálu­hjálp­leg­um ráð­um og rétt­læti. Einn­ig mætti hugsa sér brengl í hand­rit­inu eða óal­genga merk­ingu orðs.

⁷Þá: Þorlákur var sex vetur í ut­an­ferð sinni, síð­an með frænd­um sín­um nokkra vet­ur, næst sex vet­ur í Kirkju­bœ á Síðu, en svo gerð­ist hann ár­ið 1168 fyrsti príor í Þykkva­bœj­ar­klaustri. Sé þetta ná­kvæmt, sigldi hann nokkr­um vetr­um fyr­ir 1156, sem lík­lega hef­ur ver­ið ann­að hvort ár­ið 1153 eða 1154. Hafi hann tek­ið prests­vígslu ár­ið 1151, kem­ur árið 1152 einn­ig til álita. Eftir þessu kom Þor­lák­ur trú­lega heim ann­að hvort ár­ið 1159 eða 1160.

⁸París: Sæmundur fróði er helzt tal­inn hafa lært í Frakk­landi, jafn­vel í París, þótt ekki sé þetta full­víst. Séra Eyj­ólf­ur son­ur hans er öðr­um lík­legri til að hafa styrkt Þor­lák til ut­an­far­ar og ver­ið með hon­um í ráð­um. En slík tengsl þurfa ekki að hafa ráð­ið för Þor­láks, sem naum­ast sigldi beina leið til Frakk­lands. Hafi hann fyrst bor­ið nið­ur hjá kirkj­unn­ar mönn­um í Nor­egi, gætu þeir hafa hvatt hann til að sœkja nám í París og rit­að með hon­um kynn­ing­ar­bréf. Þann­ig er Ey­steinn Erlends­son síð­ar erki­bisk­up oft­ast tal­inn hafa lært í Viktors­klaustr­inu þar og jafn­vel einn­ig í Lin­coln í Eng­landi. Hann mun hafa far­ið til náms skömmu eft­ir 1140. Ei­rík­ur Ívars­son síð­ar erki­bisk­up lærði í þessu sama Viktors­klaustri og hef­ur siglt til náms síð­ar en Ey­steinn. Þor­lák­ur átti eft­ir að eiga far­sælt sam­starf við báða þessa menn. Oft er tal­að um end­ur­reisn á tólftu öld, og París var ein helzta mið­stöð hennar.

⁹Skóli: Nokkrir skólar í París koma til álita, og Þor­lák­ur get­ur sem bezt hafa num­ið við fleiri en einn þeirra. Hann hafði þeg­ar að baki all­ar þær vígsl­ur og sjálf­sagt tals­vert af því námi, sem óreynd­ari skóla­pilt­ar sótt­ust eft­ir, og hef­ur get­að hag­að fram­halds­námi sínu eft­ir því. – Merk­ur skóli var í Viktors­klaustr­inu, sem var form­lega stofn­að ár­ið 1114. Það heyrði und­ir reglu Ágúst­ín­us­ar­kan­oka og hafði á þess­um tíma orð fyr­ir sið­bót­ar­við­leitni. Hvort tveggja fell­ur það ágæt­lega sam­an við síð­ari störf Þor­láks. Ábóti frá stofn­un klaust­urs­ins allt til árs­ins 1155 hét Gild­uin, en næstu sex ár gegndi starf­inu hinn bless­aði Achard, síð­ar bisk­up í Avranc­es. Einn helzti lær­dóms­mað­ur í klaustr­inu um mið­bik tólftu ald­ar hét Richard. – Dóm­kirkju­skól­an­um í París stjórn­aði hins veg­ar Petrus Lom­bard­us, sem ár­ið 1159 varð bisk­up í borg­inni. Hann rit­aði Sententi­ar­um quatuor libri, eitt kunn­asta guð­frœði­rit á mið­öld­um, sem ekki færri en þrír heil­ag­ir kirkju­frœð­ar­ar sömdu skýr­ing­ar við. – Einn­ig skyldi nefna skól­ann í Geneviève­klaustr­inu, sem var kan­oka­set­ur, en þar mun Absalon síð­ar erki­bisk­up í Lundi hafa lært, og einn brœðr­anna var Vil­hjálm­ur [Guille­aume] síð­ar ábóti í Æbel­holt á Sjá­landi.

¹⁰Lincoln: Borgin var biskups­set­ur. Á ár­un­um 1148 – 1166 gegndi því embætti Robert de Chesney, at­hafna­sam­ur mað­ur og þótti standa fram­ar­lega í kirkju­lög­um. Hann hafði ver­ið kan­oki og hafði marga lærða menn í þjón­ustu sinni.

                   

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                            

3. Frá námi Þorláks

                              

Sem móðir hans sá af sinni vizku með Guðs for­sjá, hve dýrð­leg­ur kenni­mað­ur Þor­lák­ur mátti verða, af sín­um góð­um hátt­um, ef nám hans gengi fram, þá réð­ust þau mœð­gin í hinn æðsta höf­uð­stað í Odda, und­ir hönd Eyj­ólfi presti¹ Sæ­mund­ar­syni, er bæði hafði höfð­ing­skap mik­inn og lær­dóm góð­an, gæzku og vits­muni nœg­ari en flest­ir aðr­ir, og heyrð­um vér hinn sæla Þor­lák það vitni bera hon­um, að hann þótt­ist trautt því­lík­an dýrð­ar­mann reynt hafa sem hann var, og sýndi hann það síð­an, að hann vildi eigi hjá sér láta líða þau heil­ræði um sinn meist­ara, sem til gaf hinn sæli Páll post­uli sín­um læri­svein­um, tal­andi svo² til þeirra [að] þeim áheyr­end­um: “Ver­ið þér eft­ir­líkj­ar­ar mín­ir sem eg er Krists,” af því að svo bar oft til, þá vér hœld­um hans góð­um hátt­um, að hann kvað það vera sið­venj­ur Eyj­ólfs, fóstra síns, Sæ­mund­ar­son­ar. Gerði hann það mak­lega, þótt hann virði hann mik­ils í sinni um­ræðu, því að það var hon­um að launa.

                          

Eyjólfur virði Þorlák mest allra sinna læri­sveina um það allt, er til kenni­mann­skap­ar kom, af því að hann sá af sinni vizku og hans með­ferð, sem síð­ar reynd­ist, að hann mundi fyr­ir þeim öll­um verða um það, sem síð­ar segir.

                        

Þorlákur tók vígslur³ þegar á unga aldri all­ar, unz hann var djákn, af Magn­úsi⁴ bisk­upi, en hann var þá fimm­tán vetra gam­all, er bisk­up and­að­ist. En því fóru vígsl­ur hans skjótt fram, að það fundu yf­ir­boð­arn­ir, að hann hug­leiddi sjálf­ur og gætti í út­horn⁵ þess vanda, er fylgdi hverri vígslu, þeirri er hann tók. Og svo skjótt sem fram fór nám hans og vígsl­ur, þá lét hann til sín að fyr­ir­boði koma með ráð­inni stað­festu alla mann­kosti, þá er vígsl­un­um áttu til að heyra. Lét hann sér það í hug koma, með­an nám var minna og vígsl­ur smærri, er Isi­dor­us⁶ bisk­up mæl­ir, spak­ur og heil­ag­ur, að bæði er nyt­sam­legt að nema margt og lifa rétti­lega, en ef eigi má bæði senn verða, þá er enn dýrð­legra að lifa vel. Hann gætti þess og, þótt meir fylgdi lít­il­læti og þjónk­un hin­um smærri vígsl­um, að hann hélt öll­um mann­dyggð­um þeim, er fylgja áttu hin­um minni vanda, þá er hann var haf­inn á hina hærri palla⁷ vanda og virð­ing­ar með hin­um stœrri vígsl­um. Sú var þá hans iðja, er hann var á ung­um aldri, að hann var löng­um að bók­námi, en að riti oft­lega, á bœn­um þess á milli, en nam, þá er eigi dvaldi ann­að, það er móð­ir hans kunni kenna hon­um, ætt­vísi og mann­frœði⁸.

                          

¹Eyjólfur prestur, sonur Sæmundar fróða, var goð­orðs­mað­ur í Odda á Rang­ár­völl­um. Hann dó 1158.

²Talandi svo á við Fyrra Korintubréf 11.1 (imitatores mei estote sicut et ego Christi).

³Vígslur: Ostiarius, lector, exorcista, acolythus og sub­diacon­us hétu þær vígsl­ur, sem voru und­an­fari djákna­vígslu.

⁴Magnús Einarsson var Skálholtsbiskup á ár­un­um 1134 – 1148. Hann fórst í bœj­ar­bruna í Hít­ar­dal, og alls létu þar líf­ið 72 menn. Þor­lák­ur hef­ur ekki ver­ið eldri en á 16. ári, þeg­ar hann tók djákna­vígslu, sem fylg­ir all­mik­il ábyrgð. Hann hef­ur þótt bráð­ger og vel menntur.

⁵Í úthorn: Í öllu (úthorn = útjaðar).

⁶Isidorus Hispalensis var lengi erki­bisk­up í Sevilla á Spáni og dó árið 636. Kirkj­an á Spáni tók hann í helgra manna tölu ár­ið 1063, og hann er vernd­ar­dýr­ling­ur lands­ins. Árið 1722 út­nefndi Inno­cent­ius páfi XIII. hann kirkju­frœð­ara. Isidor­us var af­kasta­mik­ill rit­höf­und­ur. Ekki er hand­bært, hvað­an til­vitn­un­in er, sem þó er áhuga­vert. Rit eft­ir hann voru síð­ar en á rit­un­ar­tíma sög­unn­ar varð­veitt á Hóla­stað og í klaustr­un­um í Við­ey og á Möðru­völl­um (Bok­samling­er på Is­land 1179 – 1490, bls. 53), en á all­mörg­um öðr­um stöð­um gæti þau hafa ver­ið að finna, eink­um mennta­setr­um, því að þau geyma svo marg­vís­leg­an fróðleik.

⁷Pallur: Staða (eiginlega: bekkur; flet).

⁸Ættvísi og mannfrœði: Þess er beinlín­is get­ið í heim­ild­um, að Þor­lák­ur hafi lát­ið sér annt um fá­tœka frænd­ur sína. Að mestu er órann­sak­að, hvort frænd­semi kann að varða nokkru um sam­skipti hans við fjar­skyld­ari frænd­ur, sem nokk­uð áttu und­ir sér. Al­mennt mun þekk­ing á þessu sviði hafa skipt máli á tíma Þor­láks, þegar ætt­ar­sam­fé­lag var enn mik­il­vœg­ur hluti af þjóð­fé­lags­byggingu.

                   

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

                          

2. Frá æskuárum Þorláks

                              

Faðir Þorláks var Þórhallur¹ en móðir Halla². Þau voru vin­sæl og vel að sér. Hann var far­mað­ur, áð­ur hann setti bú, en hún var feng­söm³ og for­vitra⁴. Þau voru bæði góðr­ar ætt­ar⁵ og göf­ugra manna fram í kyn. En það má nú auð­sýnt vera, að Guð hef­ur það fag­ur­lega við oss efnt, er hann hét fyr­ir munn Davíðs⁶ spá­manns, að bless­að mundi verða kyn rétt­látra manna, og má sjá, að það hef­ur nú fag­ur­lega fyllzt og fram kom­ið í lífi hins sæla Þor­láks biskups.

                            

Frændur⁷ Þorláks hinir nánustu voru rétt­lát­ir og ráð­vand­ir, höfðu fjöl­skyldu mikla en fjár­hlut ónóg­an. Þor­lák­ur var þá ung­ur að aldri, er þau brugðu búi⁸ sínu, fað­ir hans og móð­ir. Hann var ólík­ur flest­um ung­um mönn­um í sinni upp­fœð­ingu, auð­ráð­ur og auð­veld­ur í öllu, hlýð­inn og hug­þekk­ur hverj­um manni, fá­lát­ur og fá­lynd­ur um allt, nýt­ur og nám­gjarn þeg­ar á unga aldri. Hann nam salt­ara⁹, áð­ur en sund­ur skilja yrði börn móð­ur hans og föð­ur, en lít­ið hafði hann bók­nám ann­að í fyrstu. En svo var hann þeg­ar at­huga­sam­ur á unga aldri, að mörg­um vitr­um mönn­um fund­ust orð um hann. En þótt hann hefði eigi mik­ið nám á barns­aldri, þá gekk fyr­ir það í hans hátt­um sem hann hefði ná­lega allt það num­ið, sem þá mátti hon­um bet­ur sama en áð­ur. Hann þýdd­ist eigi leika né laus­ung. Var hann vak­ur¹⁰ og vel stillt­ur og lét þess snemma á kenna, að hann mundi það heil­ræði þýð­ast vilja, er Davíð kenn­ir¹¹ í salt­ara, að mað­ur skuli hneigja sig frá illu og gera gott, leita frið­ar­ins og fylgja honum.

                                  

¹Þórhallur var Þor­láks­son.

²Halla var Steina­dótt­ir.

³Fengsamur: Duglegur að sjá fyrir sér.

⁴Forvitri: Forspár.

⁵Góð ætt: Í bein­an karl­legg var Þor­lák­ur bisk­up kom­inn af Katli ein­henda Auð­un­ar­syni, sem bjó á Á og nam Rang­ár­velli ytri. Á með­al ann­arra nafn­kunnra for­feðra í föð­ur­ætt­inni má nefna Þor­gils örra­beins­stjúp Þórð­ar­son í Trað­ar­holti í Flóa, sem er að­al­persón­an í Flóa­manna sögu, og Þór­odd goða Eyvind­ar­son á Hjalla í Ölfusi, sem kem­ur all­víða fyr­ir. Úr móð­ur­ætt Þor­láks má nefna Sturlu Þjóð­reks­son á Stað­ar­hóli í Saur­bœ, sem var nefnd­ur Víga-Sturla, Þor­kel Geit­is­son í Krossa­vík í Vopna­firði, sem er kunn­ur úr Vopn­firð­inga sögu, og Ein­ar Eyj­ólfs­son, sem bjó á og var kennd­ur við Þverá í Eyja­firði. Sjá nán­ar í Ís­lenzk­um forn­rit­um XVII, bls. 465 – 466.

⁶Fyr­ir munn Davíðs: Sálm­arn­ir 112.2 (gen­eratio rector­um bene­dicetur; núm­er sálms­ins áð­ur 111)

⁷Frændi: Þetta orð gat merkt mjög ná­kom­ið fólk. Til dœm­is má finna dœmi, að fað­ir kall­ar son sinn frænda. Fyrst for­eldr­ar Þor­láks eru nefnd­ir í beinu fram­haldi, er ekki frá­leitt, að einn­ig eigi við þau.

⁸Brugðu búi: Faðir Þorláks finnst ekki nefndur oft­ar í sög­unni. Ef til vill vissi höf­und­ur henn­ar ekki, hvað um hann varð. Þór­hall­ur hafði ver­ið far­mað­ur, og þeir týnd­ust stund­um í sigl­ing­um á milli landa, svo að einn mögu­leiki sé nefndur. En þurft getur að bregða búi út af fá­tœkt, veik­ind­um eða hverju öðru.

⁹Saltari á við Davíðs­sálmana. En aldur Þorláks á þess­um tíma er ekki vit­að­ur, svo að fátt verð­ur álykt­að um það nám, nema hann fékk guð­rækn­is­legt uppeldi.

¹⁰Vak­ur: snar­ráð­ur; fjör­ug­ur.

¹¹Davíð kenn­ir: Sálm­arn­ir 34.15 (de­verte a malo et fac bon­um in­quire pac­em et persequere eam; áð­ur 33. sálmur).

                         

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.

1. Fœddur Þorlákur biskup

                           

Þann tíma, er stýrði Guðs kristni Anaklet­us¹ páfi, en kon­ung­ar voru yf­ir Nor­egi Magn­ús Sig­urð­ar­son² og Har­ald­ur gilli³, þá var fœdd­ur í hér­aði því á Ís­landi, er Fljóts­hlíð heit­ir, Þor­lák­ur hinn helgi, á bœ þeim, er heit­ir að Hlíð­ar­enda, á því ári, sem Þor­lák­ur bisk­up Run­ólfs­son and­að­ist⁴. Eigi bar af því nöfn þeirra sam­an, að hann væri eft­ir Þor­láki bisk­upi heit­inn⁵, held­ur af því, að sá, er allt veit og öllu stýr­ir, vildi þá virð­ing gera Þor­láks bisk­ups hins fyrra, að hans nafn væri jafn­an elsk­að og dýrk­að af öll­um þeim mönn­um, er síð­an hef­ur auð­ið orð­ið að heyra og vita dýrð hins sæla Þor­láks bisk­ups. Hef­ur al­mátt­ug­ur Guð þá dýrð veitt nafni hins sæla bisk­ups, sem fyrr sagði Salómon⁶ hinn spaki, að betra væri gott nafn en mik­il auð­æfi, en það var þá sann­lega gott, er helg­að var und­ir heil­agri skírn, en bless­að síð­an með bisk­ups­legri tign. Hef­ur sá orðs­kvið­ur í þessu sann­azt, að það er spáð, er spak­ir mæla, að það nafn verð­ur nú mörg­um gulli betra, þeim er á hann heita í sín­um nauð­synj­um. Það sann­ast nú og eigi síð­ur í þessu máli, sem í öðr­um stað⁷ seg­ir heil­ög ritn­ing, að betra er gott nafn en dýrð­leg smyrsl, af því að nú ber oft þá raun á, að nú verð­ur oft­lega það skjótt gert⁸ af ákalli hans nafns, er hvorki hef­ur áð­ur mátt heilt verða af smyrsl­um né af lækn­ing­um þeim, er menn hafa áð­ur með far­ið og til leitað.

                               

¹Anakletus II. var mót­páfi í Róm á ár­un­um 1130 – 1138.

²Magn­ús Sig­urð­ar­son blindi var kon­ung­ur 1130 – 1135 og 1137 – 1139.

³Har­ald­ur gilli Magn­ús­son var kon­ung­ur 1130 – 1136.

⁴Andaðist: Þor­lák­ur bisk­up Run­ólfs­son dó 31.1. 1133, sem í Kon­ungs­annál er sagt fœð­ing­ar­ár heil­ags Þor­láks Þór­halls­sonar.

⁵Heitinn: Hinn sæli Þor­lák­ur hef­ur ver­ið heit­inn eft­ir eða í höf­uð­ið á afa sín­um í föð­ur­ætt, sem forn­rit­um ber ekki sam­an um, hvort var Þór­halls­son eða Berg­þórs­son, og er þó einn mað­ur­inn, ókunn­ur nema sem lið­ur í ætt­ar­tölum.

⁶Sagði Salómon í Orðs­kvið­un­um 22.1 (melius est nomen bonum quam divitiae multae).

⁷Í öðr­um stað á við Prédik­ar­ann 7.1 (melius est nomen bonum quam unguenta pretiosa; á fyrri tíð tölu­sett sem 2. vers).

⁸Gert: ann­ar rit­hátt­ur grœtt.

                  

Þessi kafli er hluti af Þorláks sögu hinni elztu.